ترک اعتیاد در خانه؛ تصمیم شجاعانه یا خطر جدی؟

تصمیم برای قطع مصرف می‌تواند یکی از مهم‌ترین تصمیم‌های زندگی باشد، اما «ترک در خانه» برای همه مواد و همه افراد ایمن نیست. نوع ماده، مدت و مقدار مصرف، داروهای هم‌زمان، بارداری، بیماری جسمی و وضعیت روانی تعیین می‌کنند فرد به مراقبت سرپایی، بستری یا اورژانسی نیاز دارد.

پاسخ سریع TRIC: قطع ناگهانی الکل و بعضی آرام‌بخش‌ها می‌تواند با تشنج و هذیان تهدیدکننده زندگی همراه شود. ترک مواد افیونی معمولاً بسیار دردناک است و خطر کم‌آبی و بازگشت به مصرف دارد. ترک محرک‌ها ممکن است افسردگی شدید یا افکار خودکشی ایجاد کند. پیش از قطع، ارزیابی پزشکی امن‌ترین شروع است.

«سم‌زدایی» دقیقاً چیست؟

سم‌زدایی یا مدیریت ترک، مرحله‌ای است که بدن از مصرف مداوم فاصله می‌گیرد و علائم قطع کنترل می‌شوند. این مرحله درمان کامل اعتیاد نیست. اگر پس از چند روز مراقبت، برنامه‌ای برای میل شدید، سلامت روان، خانواده، کار و پیشگیری از بازگشت وجود نداشته باشد، احتمال شروع دوباره مصرف بالا می‌ماند.

تبلیغ‌هایی مانند «پاکسازی کامل در چند ساعت» یا «ترک تضمینی بدون درد» باید با احتیاط دیده شوند. هیچ روش واحدی برای همه افراد و همه مواد وجود ندارد.

ترک مواد افیونی

قطع تریاک، هروئین، متادون، ترامادول یا سایر افیونی‌ها می‌تواند با بی‌قراری، درد عضلات، آبریزش، تعریق، تهوع، استفراغ، اسهال و بی‌خوابی همراه باشد. این علائم در بیشتر بزرگسالان سالم به‌تنهایی کشنده نیستند، اما کم‌آبی، بیماری قلبی، بارداری، سن بالا یا مصرف چند ماده می‌توانند خطر را بیشتر کنند.

نگرانی مهم دیگر اوردوز پس از بازگشت است. تحمل بدن در دوره قطع پایین می‌آید و مقدار قبلی ممکن است این بار تنفس را متوقف کند. به همین دلیل «چند روز تحمل کردن» بدون اتصال به درمان، پایان کار نیست.

الکل و آرام‌بخش‌ها؛ قطع ناگهانی می‌تواند خطرناک باشد

فردی که الکل یا بنزودیازپین‌هایی مانند بعضی قرص‌های ضداضطراب و خواب را منظم و طولانی مصرف کرده است نباید خودسرانه آن‌ها را ناگهان قطع کند. تشنج، توهم، گیجی شدید، افزایش ضربان و هذیان ممکن است رخ دهد.

حتی اگر دارو با نسخه شروع شده باشد، وابستگی جسمی ممکن است شکل گرفته باشد. برنامه کاهش باید توسط پزشک و معمولاً به‌تدریج تنظیم شود. جایگزین کردن با داروی فرد دیگر نیز امن نیست.

ترک شیشه و محرک‌ها

پس از قطع محرک‌ها ممکن است خستگی عمیق، خواب زیاد یا مختل، افزایش اشتها، اضطراب، میل شدید و افت خلق ایجاد شود. خطر اصلی در برخی افراد افسردگی شدید، افکار خودکشی یا ادامه روان‌پریشی است. محیط حمایت‌کننده و ارزیابی سلامت روان اهمیت زیادی دارد.

چه کسانی بیشتر به مراقبت حرفه‌ای نیاز دارند؟

• سابقه تشنج، هذیان یا ترک پیچیده؛
• بارداری یا دوره پس از زایمان؛
• بیماری قلبی، تنفسی، کبدی یا کلیوی مهم؛
• مصرف هم‌زمان چند ماده یا داروی نامعلوم؛
• افسردگی شدید، روان‌پریشی یا افکار خودکشی؛
• نبود همراه امن یا محیط خانه همراه با خشونت؛
• سن پایین یا سالمندی؛
• سابقه اوردوز یا بازگشت‌های متعدد.

این فهرست کامل نیست. ارزیابی حضوری یا پزشکی می‌تواند سطح مناسب مراقبت را تعیین کند.

ترک سرپایی چه زمانی ممکن است؟

در بعضی افراد، درمان سرپایی با ویزیت منظم، دارو، حمایت خانواده و امکان تماس فوری کافی است. در افراد دیگر بستری کوتاه‌مدت یا مرکز شبانه‌روزی امن‌تر است. «بستری بودن» لزوماً بهتر از سرپایی نیست؛ سطح مراقبت باید با خطر و نیاز فرد هماهنگ باشد.

مرکز معتبر باید ارزیابی پزشکی، رضایت آگاهانه، حفظ کرامت، برنامه روشن و امکان ارجاع اورژانسی داشته باشد. خشونت، تحقیر، حبس، زنجیر کردن یا دارو دادن بدون توضیح نشانه درمان علمی نیست.

داروهای ترک؛ درمان یا جایگزینی؟

برای اختلال مصرف مواد افیونی، داروهایی مانند متادون و بوپرنورفین می‌توانند میل شدید، مصرف غیرقانونی و خطر مرگ را کاهش دهند. این درمان‌ها وقتی با مقدار کنترل‌شده و پیگیری انجام می‌شوند صرفاً «جایگزین کردن یک اعتیاد با اعتیاد دیگر» نیستند؛ هدف تثبیت مغز و زندگی و کاهش آسیب است.

نالترکسون برای بعضی بیماران گزینه دیگری است، اما زمان شروع و شرایط آن اهمیت دارد. هیچ‌یک از این داروها نباید بر اساس توصیه غیرحرفه‌ای یا نسخه فرد دیگر آغاز شوند.

علائم خطر در زمان ترک

تشنج، گیجی شدید، توهم، تب بالا، درد قفسه سینه، تنگی نفس، استفراغ یا اسهال شدید با ناتوانی در نوشیدن، بی‌هوشی، افکار خودکشی یا رفتار خطرناک نیازمند ارزیابی فوری و تماس با ۱۱۵ است.

یک شروع عملی و امن

1. نوع مواد و داروهای مصرفی، مقدار تقریبی و زمان آخرین مصرف را صادقانه یادداشت کنید.
2. پیش از تغییر ناگهانی، با پزشک یا مرکز مجاز درمان اعتیاد تماس بگیرید.
3. درباره سابقه تشنج، بارداری، بیماری‌ها و افکار خودکشی اطلاع دهید.
4. برنامه را فقط به روزهای ترک محدود نکنید؛ درمان ادامه‌دار و پیشگیری از بازگشت را مشخص کنید.
5. خانواده را درباره علائم اوردوز و تماس با ۱۱۵ آگاه کنید.

برای معرفی خدمات مجاز در ایران، خط ملی مشاوره اعتیاد ۰۹۶۲۸ می‌تواند راهنمایی کند.

جمع‌بندی

شجاعت برای ترک مهم است، اما ایمنی به ارزیابی و برنامه نیاز دارد. قطع خودسرانه بعضی مواد خطر مستقیم دارد و در مواد دیگر، بازگشت پس از کاهش تحمل می‌تواند مرگبار باشد. درمان علمی فقط عبور از چند روز اول نیست؛ ساختن مسیری است که ادامه دادن را ممکن کند.

در قسمت قبل اقدام‌های اوردوز را خواندید. قسمت بعد روش‌های واقعی درمان اعتیاد را توضیح می‌دهد.

منابع

• WHO؛ راهنمای مدیریت ترک و درمان وابستگی
• WHO و UNODC؛ استانداردهای بین‌المللی درمان اختلال مصرف مواد
• NIDA؛ درمان و بازیابی
• WHO؛ درمان دارویی همراه با حمایت روانی برای وابستگی به افیونی‌ها

برای کاهش مقدار یا قطع دارو و ماده، نسخه عمومی اینترنتی ایمن نیست؛ برنامه باید فردی باشد.