اوردوز؛ چند دقیقه‌ای که می‌تواند مرگ یا زندگی را رقم بزند

در اوردوز، تفاوت میان مرگ و زندگی گاهی فقط چند دقیقه است. مشکل اینجاست که اطرافیان ممکن است خواب عمیق را با بی‌هوشی اشتباه بگیرند، از ترس قضاوت مصرف را پنهان کنند یا برای «به‌هوش آوردن» سراغ روش‌هایی بروند که وقت را تلف می‌کند.

اقدام فوری: اگر فرد بیدار نمی‌شود، تنفسش بسیار کند، سطحی یا قطع شده، خرخر غیرعادی دارد، لب‌هایش کبود است، تشنج کرده یا درد قفسه سینه و آشفتگی شدید دارد، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. نشانی دقیق و اطلاعات ماده احتمالی را بگویید و از دستور کارشناس اورژانس پیروی کنید.

اوردوز یعنی چه؟

اوردوز زمانی رخ می‌دهد که مقدار یا ترکیب ماده، کارکردهای حیاتی بدن را مختل کند. این وضعیت همیشه عمدی نیست. قدرت نامعلوم ماده، مصرف هم‌زمان چند ماده، بیماری زمینه‌ای و کاهش تحمل پس از یک دوره قطع، همگی می‌توانند خطر را بالا ببرند.

الگوی اوردوز به نوع ماده وابسته است. مواد افیونی مانند تریاک، هروئین، فنتانیل، متادون یا بعضی مسکن‌ها بیشتر تنفس را کند می‌کنند. محرک‌هایی مانند شیشه یا کوکائین می‌توانند قلب، دمای بدن و مغز را بیش‌ازحد تحریک کنند.

نشانه‌های احتمالی اوردوز افیونی

• فرد با صدا یا لمس معمول بیدار نمی‌شود؛
• تنفس کند، سطحی، نامنظم یا قطع شده است؛
• صدای خرخر، خفگی یا نفس‌های بریده شنیده می‌شود؛
• لب‌ها یا نوک انگشتان کبود یا خاکستری شده‌اند؛
• مردمک‌ها بسیار تنگ‌اند؛
• بدن شل و پوست سرد یا مرطوب است.

همه علائم همیشه هم‌زمان دیده نمی‌شوند. خرخر در فردی که بیدار نمی‌شود ممکن است نشانه بسته شدن راه هوایی باشد، نه خواب طبیعی.

نشانه‌های مسمومیت شدید با محرک‌ها

درد قفسه سینه، ضربان بسیار تند یا نامنظم، تب بالا و تعریق شدید، تشنج، سردرد ناگهانی، ضعف یک سمت بدن، آشفتگی، بدبینی یا رفتار خطرناک از نشانه‌های جدی‌اند. در این حالت نیز تماس فوری با ۱۱۵ ضروری است؛ نالوکسان درمان مستقیم مسمومیت صرفاً محرکی نیست.

در دقایق اول چه کار کنیم؟

1. ایمنی صحنه را بررسی کنید. وارد محیط دارای دود، مواد شیمیایی، سلاح یا خطر برق نشوید.
2. پاسخ و تنفس را بررسی کنید. فرد را صدا بزنید. اگر پاسخ نمی‌دهد یا طبیعی نفس نمی‌کشد، همان لحظه با ۱۱۵ تماس بگیرید و تلفن را روی بلندگو بگذارید.
3. طبق راهنمای تلفنی اورژانس عمل کنید. اگر آموزش احیای قلبی‌ریوی دیده‌اید، آن را مطابق آموزش و راهنمای کارشناس آغاز کنید. کارشناس تلفنی می‌تواند قدم‌به‌قدم راهنمایی کند.
4. اگر نالوکسان در دسترس است و احتمال ماده افیونی وجود دارد، استفاده کنید. شکل و دستور هر فرآورده متفاوت است؛ از دستور محصول و اورژانس پیروی کنید. ممکن است به نوبت بعدی نیاز باشد.
5. کنار فرد بمانید. اگر تنفس طبیعی دارد اما هوشیار نیست و آسیب گردن یا ستون فقرات مطرح نیست، کارشناس اورژانس ممکن است قرار دادن در وضعیت به پهلو را توصیه کند تا راه هوایی باز بماند.

نالوکسان چیست؟

نالوکسان دارویی است که اثر مواد افیونی را روی گیرنده‌ها موقتاً برمی‌گرداند و می‌تواند تنفس را بازیابی کند. روی شیشه، کوکائین یا آرام‌بخش‌ها درمان مستقیم محسوب نمی‌شود، اما چون ترکیب ماده خیابانی ممکن است ناشناخته باشد، در اوردوز مشکوک افیونی ارزش حیاتی دارد.

اثر نالوکسان ممکن است زودتر از اثر ماده تمام شود؛ بنابراین فرد حتی پس از بیدار شدن باید توسط اورژانس ارزیابی و تحت نظر قرار گیرد. بیدار شدن ناگهانی می‌تواند با علائم ترک، گیجی یا تحریک‌پذیری همراه باشد. با او درگیر نشوید و اجازه ندهید دوباره مصرف کند.

چه کارهایی نکنیم؟

• فرد را تنها نگذارید و تصور نکنید «خودش می‌خوابد و خوب می‌شود»؛
• او را زیر دوش سرد نبرید یا مجبور به راه رفتن نکنید؛
• قهوه، نوشیدنی، دارو یا ماده دیگری به فرد کم‌هوش ندهید؛
• استفراغ القا نکنید و چیزی داخل دهان فرد دچار تشنج نگذارید؛
• با سیلی، درد شدید یا روش‌های خشن وقت تلف نکنید؛
• اطلاعات مصرف را از تیم اورژانس پنهان نکنید.

چرا پس از ترک خطر اوردوز بیشتر می‌شود؟

در دوره قطع مصرف، تحمل بدن پایین می‌آید. اگر فرد به مقدار قبلی بازگردد، بدن ممکن است دیگر آن را تحمل نکند. این خطر پس از درمان کوتاه‌مدت، بستری، زندان یا هر دوره پرهیز بیشتر است. مصرف تنها و ترکیب افیونی‌ها با الکل یا آرام‌بخش‌ها نیز خطر را بالا می‌برد.

برنامه پیشگیری باید شامل آگاهی خانواده، دسترسی قانونی و آموزش‌دیده به نالوکسان در صورت امکان، پرهیز از مصرف چند ماده و ادامه درمان باشد. این اقدامات مصرف را تأیید نمی‌کنند؛ هدفشان زنده نگه داشتن فرد برای رسیدن به درمان است.

پس از نجات چه می‌شود؟

اوردوز یک علامت جدی از خطر تکرار است. پس از پایدار شدن باید الگوی مصرف، قصد خودآسیبی، بیماری‌های روانی، داروها و گزینه‌های درمان بررسی شوند. ترخیص بدون اتصال به درمان، فرصت مهمی را از دست می‌دهد.

برای راهنمایی درباره مراکز مجاز درمان در ایران می‌توان با خط ملی مشاوره اعتیاد ۰۹۶۲۸ تماس گرفت.

جمع‌بندی

در اوردوز دنبال اثبات نوع ماده نگردید. بیدار نشدن، تنفس غیرطبیعی، کبودی، تشنج یا درد قفسه سینه برای تماس با ۱۱۵ کافی است. تماس سریع، حمایت تنفسی طبق راهنمای اورژانس و نالوکسان در اوردوز افیونی می‌توانند جان فرد را نجات دهند.

در قسمت قبل درباره نشانه‌ها و گفت‌وگوی خانواده نوشتیم. قسمت بعد توضیح می‌دهد چرا ترک خودسرانه همیشه امن نیست.

منابع

• سازمان جهانی بهداشت؛ اوردوز مواد افیونی
• WHO و UNODC؛ ابتکار توقف ایمن اوردوز
• NIDA؛ نالوکسان
• NIDA؛ شناخت اوردوز و نحوه پاسخ

این صفحه جای آموزش حضوری کمک‌های اولیه نیست. در وضعیت واقعی ابتدا با ۱۱۵ تماس بگیرید و از راهنمای تلفنی پیروی کنید.

یادآوری پزشکی TRIC: این مطلب برای آموزش عمومی است و جایگزین تشخیص، معاینه یا درمان متناسب با شرایط فردی نیست. در علائم شدید یا ناگهانی، دریافت کمک پزشکی فوری را به تأخیر نیندازید.