درمان اعتیاد واقعاً چگونه انجام می‌شود؟

درمان اعتیاد یک «نسخه جادویی» یا چند روز سم‌زدایی نیست. اختلال مصرف مواد می‌تواند مغز، بدن، خواب، روابط، کار و سلامت روان را هم‌زمان درگیر کند؛ درمان مؤثر نیز باید متناسب با همین تصویر چندبعدی ساخته شود.

پاسخ سریع TRIC: درمان خوب از ارزیابی فردی آغاز می‌شود و ممکن است دارو، روان‌درمانی، مراقبت جسمی، حمایت خانواده و خدمات اجتماعی را ترکیب کند. برای وابستگی به مواد افیونی، متادون، بوپرنورفین و نالترکسون از گزینه‌های شناخته‌شده‌اند؛ برای محرک‌ها، درمان‌های رفتاری نقش اصلی دارند.

قدم اول: ارزیابی، نه قضاوت

در ارزیابی اولیه باید نوع و الگوی مصرف، اوردوزهای قبلی، علائم ترک، داروهای تجویزی، بیماری‌های جسمی، افسردگی، اضطراب، روان‌پریشی، خطر خودکشی، بارداری و شرایط خانه بررسی شوند. هدف پیدا کردن «مقصر» نیست؛ هدف انتخاب سطح امن مراقبت است.

آزمایش‌ها ممکن است بخشی از ارزیابی باشند، اما تشخیص فقط با تست ادرار انجام نمی‌شود. گفت‌وگوی محرمانه و رابطه درمانی قابل اعتماد، اطلاعاتی می‌دهد که هیچ آزمایشی جای آن را نمی‌گیرد.

سم‌زدایی فقط آغاز مسیر است

کنترل علائم ترک می‌تواند فرد را از مرحله حاد عبور دهد، اما به‌تنهایی مدارهای یادگیری، استرس و محرک‌های بازگشت را درمان نمی‌کند. پژوهش‌ها نشان می‌دهند سم‌زدایی بدون ادامه درمان اغلب با شروع دوباره مصرف همراه می‌شود.

برنامه باید پیش از پایان این مرحله مشخص کند: ویزیت بعدی چه زمانی است؟ دارو چگونه ادامه می‌یابد؟ در بحران با چه کسی تماس گرفته می‌شود؟ خانواده چه نقشی دارد؟

درمان دارویی مواد افیونی

متادون

متادون دارویی طولانی‌اثر است که در برنامه کنترل‌شده می‌تواند علائم ترک و میل شدید را کاهش دهد و مصرف پرخطر را کم کند. مقدار آن باید توسط مرکز و پزشک تنظیم شود؛ مصرف خودسرانه یا ترکیب با آرام‌بخش‌ها خطر کاهش تنفس دارد.

بوپرنورفین

بوپرنورفین نیز بر گیرنده‌های افیونی اثر می‌گذارد و برای بسیاری از بیماران گزینه مؤثری است. زمان شروع اهمیت دارد و آغاز زودهنگام در بعضی شرایط می‌تواند ترک ناگهانی ایجاد کند؛ بنابراین نباید با دستور دوستان یا نسخه اینترنتی شروع شود.

نالترکسون

نالترکسون گیرنده افیونی را مسدود می‌کند و برای برخی افراد مناسب است، اما معمولاً پیش از شروع نیاز به فاصله کافی از مواد افیونی دارد. انتخاب آن به وضعیت پزشکی، ترجیح فرد و امکان پیگیری بستگی دارد.

این درمان‌ها «تقلب» یا ضعف نیستند. هدف، کاهش مرگ و مصرف غیرقانونی و فراهم کردن فرصت بازسازی زندگی است.

درمان شیشه و محرک‌ها

برای اختلال مصرف محرک، یک داروی تأییدشده واحد که برای همه کار کند وجود ندارد. درمان‌های رفتاری اهمیت ویژه دارند. مدیریت مشوق با پاداش‌های شفاف برای رفتارهای درمانی، و درمان شناختی‌رفتاری برای شناخت محرک‌ها و مهارت مقابله از گزینه‌های مبتنی بر شواهد‌اند.

افسردگی، اضطراب، اختلال کم‌توجهی، تروما یا روان‌پریشی باید هم‌زمان ارزیابی شوند. درمان جداگانه و ناهماهنگ بیماری روانی و مصرف مواد ممکن است نتیجه را ضعیف کند.

روان‌درمانی چه کمکی می‌کند؟

روان‌درمانی قرار نیست فقط تکرار کند «مصرف نکن». درمان می‌تواند به فرد کمک کند محرک‌ها را بشناسد، با میل شدید روبه‌رو شود، افکار خودکار را تغییر دهد، مهارت حل مسئله و تنظیم هیجان بسازد و روابط آسیب‌دیده را ترمیم کند.

مصاحبه انگیزشی نیز با فشار و سخنرانی فرق دارد؛ درمانگر به فرد کمک می‌کند دلایل خودش برای تغییر و تردیدهایش را روشن کند.

سرپایی یا بستری؟

درمان سرپایی برای فردی با وضعیت پزشکی پایدار، خانه امن و توان حضور منظم ممکن است مناسب باشد. بستری یا اقامت شبانه‌روزی زمانی ارزش بیشتری دارد که خطر ترک شدید، روان‌پریشی، خودکشی، بیماری جدی، مصرف چند ماده یا محیط ناامن وجود دارد.

طولانی‌تر بودن یا گران‌تر بودن مرکز، خودبه‌خود نشانه کیفیت نیست. سطح مراقبت باید با ارزیابی تعیین و با پیشرفت فرد تغییر کند.

خانواده و گروه‌های همتا

خانواده می‌تواند درمان را تقویت کند، اما نباید نقش پلیس یا درمانگر را بگیرد. آموزش درباره مرزها، ارتباط و اوردوز مفید است. گروه‌های همیاری مانند برنامه‌های دوازده‌قدمی یا گروه‌های دیگر برای بعضی افراد حمایت ارزشمندی فراهم می‌کنند، ولی جای مراقبت پزشکی ضروری را نمی‌گیرند.

یک مرکز معتبر چه ویژگی‌هایی دارد؟

• مجوز و تیم درمانی قابل شناسایی؛
• ارزیابی پزشکی و روانی پیش از برنامه؛
• رضایت آگاهانه و توضیح داروها؛
• حفظ محرمانگی و کرامت؛
• برنامه مشخص برای اورژانس و انتقال بیمار؛
• ادامه درمان پس از سم‌زدایی؛
• ممنوعیت خشونت، تحقیر، حبس و کار اجباری.

ادعای «درمان صددرصد تضمینی»، منع مطلق همه داروهای علمی یا پنهان کردن روش‌های مرکز علامت هشدار است.

درمان چقدر طول می‌کشد؟

پاسخ برای همه یکسان نیست. بعضی افراد به دوره‌های طولانی دارو و پیگیری نیاز دارند. کاهش زودهنگام مراقبت فقط به‌دلیل بهتر شدن چند هفته اول می‌تواند خطر بازگشت را بالا ببرد. موفقیت فقط «منفی شدن آزمایش» نیست؛ کاهش مرگ و آسیب، بهبود خواب و خلق، برگشت به کار و رابطه و کیفیت زندگی نیز مهم‌اند.

برای یافتن مرکز مجاز در ایران می‌توان با خط ملی مشاوره اعتیاد ۰۹۶۲۸ تماس گرفت.

جمع‌بندی

درمان اعتیاد باید به اندازه خود انسان چندبعدی باشد. دارو برای برخی اختلال‌ها نجات‌بخش است، روان‌درمانی مهارت می‌سازد و خانواده و خدمات اجتماعی امکان ادامه مسیر را فراهم می‌کنند. اگر روشی بر تحقیر، خشونت یا وعده معجزه تکیه دارد، درمان علمی نیست.

در قسمت قبل درباره ایمنی ترک نوشتیم. قسمت پایانی راه‌های ادامه بازیابی و برخورد درست با لغزش را بررسی می‌کند.

منابع

• WHO و UNODC؛ استانداردهای بین‌المللی درمان اختلال مصرف مواد
• NIDA؛ گزینه‌ها و اصول درمان
• NIDA؛ داروهای درمان اختلال مصرف مواد افیونی
• WHO؛ درمان دارویی و روانی وابستگی به افیونی‌ها

انتخاب دارو و سطح درمان باید توسط متخصص و پس از ارزیابی انجام شود.

یادآوری پزشکی TRIC: این مطلب برای آموزش عمومی است و جایگزین تشخیص، معاینه یا درمان متناسب با شرایط فردی نیست. در علائم شدید یا ناگهانی، دریافت کمک پزشکی فوری را به تأخیر نیندازید.