اسهال و استفراغ کودک؛ چطور کم‌آبی را قبل از خطر تشخیص دهیم؟

وقتی کودک هم‌زمان استفراغ و اسهال دارد، نگرانی اصلی فقط تعداد دفعات نیست؛ مهم‌ترین خطر کوتاه‌مدت کم‌آبی است. کودکان کوچک ذخیره مایعات کمتری دارند و ممکن است حالشان در چند ساعت تغییر کند.

پاسخ سریع TRIC: هدف اصلی جایگزین‌کردن آب و املاح از دست‌رفته است. محلول خوراکی جبران آب و املاح یا ORS معمولاً بهترین انتخاب است. مقدار کم و مکرر بدهید؛ اگر کودک هر بار حجم زیاد بخورد احتمال استفراغ بیشتر می‌شود. بی‌حالی، ادرار بسیار کم، خشکی واضح دهان، چشم‌های فرورفته، استفراغ سبز یا خون در مدفوع نیاز به ارزیابی سریع دارند.

کم‌آبی را از کجا بفهمیم؟

به رفتار و ادرار توجه کنید. کودک کم‌آب ممکن است تشنه و بی‌قرار شود، دهانش خشک باشد، اشک کمتری داشته باشد یا کمتر ادرار کند. در کم‌آبی شدید، کودک می‌تواند خواب‌آلود، سرددست‌وپا و سخت‌بیدار شود.

ORS چرا از آب خالی بهتر است؟

در اسهال، فقط آب از دست نمی‌رود؛ نمک و قند هم جابه‌جا می‌شوند. ORS نسبت مشخصی از آب، نمک و گلوکز دارد که جذب مایع را در روده بهتر می‌کند. آن را دقیقاً طبق دستور روی بسته آماده کنید. پودر را غلیظ‌تر یا رقیق‌تر نکنید.

اگر کودک استفراغ می‌کند، چند دقیقه مکث کنید و سپس با قاشق یا سرنگ، مقدارهای کوچک و مکرر بدهید. نوشابه، آبمیوه پرقند و نوشیدنی انرژی‌زا جای ORS نیستند و ممکن است اسهال را بدتر کنند.

غذا را قطع کنیم؟

معمولاً نه. پس از اینکه کودک توانست مایعات را نگه دارد، غذای معمول و ساده را بر اساس اشتها ادامه دهید. رژیم‌های بسیار محدود یا فقط آب‌دادن برای مدت طولانی می‌تواند دریافت انرژی و مواد مغذی را کم کند. شیر مادر نیز باید ادامه پیدا کند.

چه زمانی باید سریع مراجعه کنیم؟

• کودک نمی‌تواند هیچ مایعی را نگه دارد؛
• ادرار بسیار کم شده یا برای مدت غیرعادی ادرار نکرده است؛
• بی‌حال، گیج یا سخت‌بیدار است؛
• استفراغ سبز، خونی یا شبیه قهوه دارد؛
• خون واضح در مدفوع دیده می‌شود؛
• شکم بسیار دردناک، سفت یا متورم است؛
• تب همراه با بدحالی واضح یا گردن سفت وجود دارد؛
• کودک بیماری زمینه‌ای مهم، نقص ایمنی یا سن بسیار کم دارد.

داروی ضداسهال بدهیم؟

داروهای متوقف‌کننده حرکت روده برای کودکان خردسال بدون نظر پزشک مناسب نیستند و در بعضی عفونت‌ها می‌توانند مضر باشند. آنتی‌بیوتیک هم برای بیشتر اسهال‌های ویروسی لازم نیست. اگر خون در مدفوع، سفر خاص، بیماری زمینه‌ای یا اسهال طولانی وجود داشته باشد ممکن است بررسی بیشتری نیاز باشد.

در بعضی کشورها و برنامه‌های درمانی، مکمل روی برای اسهال کودکان توصیه می‌شود؛ مقدار و مدت مصرف باید با دستورالعمل محلی و نظر تیم درمان هماهنگ شود.

از انتشار عفونت در خانه کم کنیم

شستن دست با آب و صابون بعد از تعویض پوشک و قبل از غذا بسیار مهم است. حوله مشترک، ظرف آلوده و سطوحی که با استفراغ یا مدفوع تماس داشته‌اند باید تمیز شوند. کودک تا وقتی حالش بهتر نشده و طبق قوانین مهد یا مدرسه اجازه بازگشت ندارد، در خانه بماند.

از همین حالا چه کار کنیم؟

• ORS را طبق دستور آماده کنید؛
• حجم‌های کوچک و مکرر بدهید؛
• ادرار، هوشیاری و توان نوشیدن را ثبت کنید؛
• غذای معمول را پس از تحمل مایعات ادامه دهید؛
• نوشابه و آبمیوه غلیظ را جایگزین ORS نکنید؛
• داروی ضداسهال یا آنتی‌بیوتیک را خودسرانه شروع نکنید.

جمع‌بندی

در بیشتر عفونت‌های گوارشی، بدن کودک با مراقبت حمایتی بهبود پیدا می‌کند. مهم‌ترین مهارت والدین تشخیص کم‌آبی و جبران درست مایعات است. اگر کودک نمی‌تواند بنوشد، ادرارش کم شده یا حال عمومی رو به بدترشدن است، منتظر پایان اسهال نمانید.

منابع

• بیماری‌های اسهالی، سازمان جهانی بهداشت
• گاستروانتریت در کودکان زیر ۵ سال، NICE
• استفراغ و اسهال در کودکان، NHS

این مطلب برای آموزش عمومی است و جایگزین ارزیابی پزشکی کودک کم‌آب یا بدحال نیست.