تیک در کودکان؛ پلک‌زدن، صدا درآوردن یا حرکتی که «از روی عادت» نیست

پلک‌زدن مکرر، جمع‌کردن بینی، بالاانداختن شانه یا صاف‌کردن گلو ممکن است در نگاه اول یک «عادت بد» به نظر برسد. اما تیک‌ها حرکات یا صداهای ناگهانی، کوتاه و تکرارشونده‌ای هستند که کودک معمولاً آن‌ها را از روی عمد انجام نمی‌دهد.

پاسخ سریع TRIC: تیک‌ها در کودکان نسبتاً شایع‌اند و می‌توانند برای مدتی بیشتر و بعد کمتر شوند. اضطراب، خستگی و توجه زیاد اطرافیان گاهی آن‌ها را تشدید می‌کند. وجود تیک به‌تنهایی به معنی سندرم تورت نیست و درمان زمانی مطرح می‌شود که تیک درد، اختلال مدرسه، آزار اجتماعی یا ناراحتی قابل‌توجه ایجاد کند.

تیک حرکتی و صوتی چیست؟

تیک حرکتی می‌تواند پلک‌زدن، حرکت صورت، تکان‌دادن سر یا بالاانداختن شانه باشد. تیک صوتی می‌تواند صاف‌کردن گلو، سرفه بی‌علت، خرخر یا تولید یک صدای کوتاه باشد.

تیک‌ها معمولاً شکل ثابتی ندارند؛ ممکن است یک تیک کم شود و تیک دیگری ظاهر شود. شدتشان نیز در طول هفته‌ها و ماه‌ها بالا و پایین می‌رود.

آیا کودک می‌تواند جلوی تیک را بگیرد؟

بعضی کودکان برای مدت کوتاهی می‌توانند تیک را سرکوب کنند، اما این کار انرژی می‌گیرد و ممکن است بعداً تیک‌ها بیشتر شوند. بسیاری از کودکان قبل از تیک نوعی احساس فشار یا نیاز درونی دارند که با انجام تیک موقتاً آرام می‌شود.

بنابراین جمله‌هایی مثل «اگر بخواهی می‌توانی انجامش ندهی» معمولاً تصویر دقیقی از تجربه کودک نیست.

چه چیزهایی تیک را بیشتر می‌کنند؟

خستگی، اضطراب، هیجان، کم‌خوابی و توجه زیاد اطرافیان می‌توانند شدت تیک را تغییر دهند. تماشای تیک و تذکر دادن هر بار ممکن است کودک را مضطرب‌تر کند.

در خانه بهتر است تا وقتی تیک خطرناک یا آزاردهنده نیست، واکنش خود را کم کنید و بیشتر روی خواب، استرس و عملکرد روزانه تمرکز کنید.

تورت دقیقاً چیست؟

سندرم تورت زمانی مطرح می‌شود که فرد در دوره بیماری هم تیک‌های حرکتی متعدد و هم دست‌کم یک تیک صوتی داشته باشد، شروع علائم پیش از ۱۸ سالگی باشد و تیک‌ها بیش از یک سال ادامه داشته باشند. لازم نیست همه تیک‌ها هم‌زمان حضور داشته باشند.

داشتن یک تیک ساده برای چند هفته یا ماه به معنی تورت نیست.

ADHD و وسواس چه ارتباطی دارند؟

در بعضی کودکان مبتلا به تیک یا تورت، ADHD، اضطراب یا علائم وسواسی هم وجود دارد. گاهی همین شرایط همراه بیشتر از خود تیک روی مدرسه و روابط اثر می‌گذارند و باید جداگانه ارزیابی شوند.

آیا آزمایش یا MRI لازم است؟

در الگوی معمول تیک، تشخیص بیشتر بر اساس شرح حال و معاینه انجام می‌شود و MRI یا آزمایش خون روتین لازم نیست. اگر حرکت‌ها غیرعادی، پیشرونده یا همراه با ضعف، تشنج، کاهش هوشیاری یا علائم عصبی دیگری باشند، مسیر بررسی متفاوت می‌شود.

درمان چه زمانی لازم است؟

اگر تیک باعث درد، آسیب، تمسخر شدید، اختلال درس یا ناراحتی واضح کودک شود، درمان می‌تواند مطرح شود. یکی از درمان‌های مؤثر رفتاری، آموزش معکوس‌سازی عادت و روش‌های مبتنی بر CBIT است که توسط درمانگر آموزش‌دیده انجام می‌شود.

دارو برای همه کودکان لازم نیست و انتخاب آن به شدت علائم و شرایط همراه بستگی دارد.

چه کارهایی نکنیم؟

• کودک را برای تیک تنبیه نکنید؛
• جلوی دیگران از او نخواهید «کنترلش کند»؛
• ویدئوی تیک را بدون اجازه برای دیگران نفرستید؛
• درمان‌های اینترنتی یا مکمل‌ها را جای ارزیابی حرفه‌ای نگذارید؛
• هر صدای سرفه یا حرکت تکراری را فوراً تورت ننامید.

چه زمانی مراجعه سریع‌تر لازم است؟

شروع ناگهانی حرکات غیرقابل‌کنترل همراه ضعف، گیجی، تشنج، تب شدید، آسیب سر یا مصرف داروی جدید نیاز به ارزیابی پزشکی دارد. همچنین اگر کودک به‌دلیل تیک از مدرسه یا جمع کنار می‌کشد یا حرف از آسیب به خود می‌زند، حمایت روانی را عقب نیندازید.

جمع‌بندی

تیک در کودک اغلب عمدی نیست و شدت آن می‌تواند دوره‌ای تغییر کند. بهترین واکنش اولیه معمولاً آرامش، کاهش توجه افراطی، خواب کافی و بررسی اثر واقعی تیک بر زندگی است. تشخیص تورت یا تصمیم درمانی باید بر اساس مدت، نوع تیک‌ها و شرایط همراه انجام شود.

منابع

• Tourette Syndrome، CDC
• Tourette Syndrome، NINDS
• Practice Guideline: Treatment of Tics، American Academy of Neurology

این مطلب برای آموزش عمومی است و جایگزین ارزیابی پزشک یا متخصص سلامت روان کودک نیست.